سال96.
English\العربیهنقشه سایتنقشه سایتعضویت و ورود اعضاورود اعضاصفحه اصلیصفحه اصلی

سوخت و معرق

در اين قسمت به شرح مختصري از يك نوع نقاشي بسيار مشكل و زيبا و ارزشمند به نام سوخت و معرق مي‌پردازيم. اين نوع نقاشي كه بيشتر در انحصار استادان اصفهاني بوده است، ويژگيهاي خاصي دارد كه با نقاشيهاي ديگر متفاوت است.

در اين نقاشي بيشتر از پوست دباغي شده گوسفند و ورقة نازكي كه مانند صفحة كاغذ است و در حد فاصل پوست و گوشت قرار دارد و آن را «رُخ» مي‌نامند، استفاده مي‌شود. براي نقاشي، قطعات مورد نظر مثل گل و مرغ يا چهره و غيره را از تكه‌هاي چرم ساخته و پرداخته، آن را داخل زمينة چرم ديگري كه به همان اندازه و طول و عرض بريده شده جاي مي‌دهند و مي‌چسبانند و رفو مي‌كنند. پس از آن كه قسمت اعظم زمينه بزرگ چرم را از قطعات كوچك، به تناسب، پر كرده و چسبانيدند، به ترميم و تذهيب و تشعير آن مي‌پردازند به طوري كه هيچ كس متوجه جزييات نشده و آن را يكپارچه تصور مي‌نمايد. با توجه به شرح مختصر و ناقص اين رشته، زندگي چند استاد ممتاز اين فن مي‌پردازيم:

حاج ميرزاآقا امامي: حاج ميرزا آقا فرزند سيد محمد حسين امامي مجتهد و نقاش است كه در چهره‌سازي و گل و مرغ استادي بزرگ بوده و نقاشي چهره نور عليشاه از اوست.حاج ميرزا آقا در سال 1260 شمسي در يك خانواده هنرمند و نقاش متولد شد. ابتدا نقاشي را نزد پدر و سپس از سيد نصرالله عمومي كه در ساختن گل و بته استادي بي‌بديل بوده است، آموخت. سپس راهي تهران شد. در آنجا شيوة رضا عباسي را دنبال كرد و در اين رشته به مقام استادي رسيد و با خود هنر چيني‌سازي را كه يك نوع نقاشي مينياتور مي‌باشد، به اصفهان آورد. علت تبحّر او در اين رشته آن بود كه آلبومي از نقاشيهاي رضا عباسي در مجموعه‌اي يافت شده بود كه بعضي از آن نياز به تعمير داشت و بعضي ديگر نيمه تمام مانده بود و ميرزا آقا در كمال استادي آن را تكميل نمود. او در چهره‌سازي، گل و مرغ، نقشه قالي و سوخت و معرق به حد كمال رسيد. ميرزا آقا داراي يكصد و سي دستگاه قالي بافي بود كه نقشه‌هاي زيباي آن را خود طرح و نقاشي مي‌نمود و حاج مهدي خان حقيقي كه از تهيه‌كنندگان معروف فرش مي‌باشد با او همكاري داشت و رمز رنگها را از او آموخت.

در زماني كه صور اسرافيل حكومت اصفهان را به عهده داشت، استاد مأموريت يافت تا نقوش بناهاي سلطنتي اصفهان مانند كاخ چهلستون و عالي قاپو را كه دستخوش حوادث قرار گرفته بود، مرمت نمايد و به خوبي از عهده اين كار برآمد.

از هندوستان و انگلستان براي استاد دعوت‌نامه آمده بود كه او هر دو را رد كرد و به تهران و عتبات و مكة معظمه مسافرت نمود. سردار اسعد بختياري كه علاقه زيادي به هنر نقاشي داشت، استاد را به مدت يك سال در خانواده خود در بختياري دعوت نمود حاصل اين ميهماني شش تابلو نفيس بود كه از شاهكارهاي استاد به شمار مي‌آيد.حاج ميرزا آقا امامي شاگردان زيادي تربيت كرده. معروفترين آنها دتر وي، هنرمند تواناي معاصر، خانم زينت‌السادات امامي است كه شرح او خواهد آمد. از شاگردان معروف ديگر ايشان، استاد ختايي، استاد فرشچيان، استاد حسين اسلاميان، آقاي هادي تجويدي و آقاي ميرزا رضا اسلامي مي‌باشند. استاد حسين بهزاد نيز مدتي با وي همكاري داشتند. از بين آثار متعدد و كم‌نظير حاج ميرزا آقا امامي، تابلو بي‌نظير سوخت و معرق «مادر وطن» است.

طرز تهيه ورقة طلا: يكي ازكارهاي مشكل هنرمندان مينياتور و سوخت، استفاده از طلاي ناب است كه بايد ابتدا سكة خالص را به صورت ورقه‌هاي نازك بسازند، آنگاه آن را كوبيده و در طول ماهها به صورت پودر درآورند سپس پودر را در آب حل نمايند تا قابل مصرف شود. انجام اين كارها بسيار مشكل و نياز به مهارتهاي استادانه دارد. اين هنر در خانوادة استاد ميرزا آقا امامي از طرف مادر خانمشان موروثي بوده است. حاج ميرزا آقا روز 16 آذر 1334 چشم از دنيا فرو بست و در تكيه زرگرها در مقبره خانوادگي به خاك سپرده شد.

خانم زينت السادات امامي: اگر زينت خانم امامي را بزرگترين زن هنرمند نقاش ايران بناميم، گزافه‌گويي نشده است. اين هنرمند سخت كوش فرزند حاج ميرزا آقا امامي استاد مسلم مينياتور و سوخت و معرق مي‌باشد. از بين فرزندان دختر و پسر حاج ميرزا آقا تنها او راه پدر را دنبال كرد. خانم امامي در روز هيجدهم بهمن ماه سال 1313 شمسي در يك خانواده هنرمند و روحاني چشم به جهان گشود و پس از تحصيلات ابتدايي در سن سيزده‌سالگي بنا به توصيه پدر ازدواج كرد كه ازدواج ناموفقي بود و به طلاق انجاميد. حاصل آن دخترخانمي است كه هم‌اكنون از فرهنگيان اصفهان است. خانم امامي ابتدا نزد پدر به تعليم نقاشي پرداخت و سپس در محضر استاد ختايي، استاد بهزاد و استاد مصورالملكي تعليمات را ادامه داد تا در رشته مينياتور، مخصوصاً گل و مرغ و سوخت و معرق به كمال رسيد. او علاوه بر اين دو رشته در قسمت مشبك، لاي‌چيني، تذهيب و تشعير سمت استادي دارد. خانم امامي كمتر هنرجو مي‌پذيرد، چون حوصله و دقت را در كمتر كسي مشاهده نموده است. از بين آثار او تابلو سليمان و تابلوهاي گل و مرغ ارزش خاصي دارد، اما تابلو معراج حضرت رسول(ص) كه مدت 17 سال روي آن كار كرده و سوخت و معرق مي‌باشد، از شاهكارهاي ارزنده او است. او از معدود كساني است كه طلاي ناب را جهت استفاده هنري به صورت پودر و مذاب قابل استفاده، در مي‌آورد.

حسين ختايي: از استادان معروف و به نام سوخت و معرق اصفهان بوده. مدتي با ميرزا آقا امامي همكاري داشته و همچنين از دوستان و همكاران استاد حسين خوشنويس‌زاده، معرق كار اصفهان مي‌باشد.او مردي وارسته، درويش مسلك و گوشه‌گير بود، اما از نظر شخصيت هنري، مقام والايي داشت و آثار ارزنده و زيبايي از خود به يادگار گذاشته است، از جمله آثار سوخت و معرق او تابلوهاي نفيس شكارگاه، مجلس بزم و پذيرايي، سوژه‌هاي مذهبي و جلدهاي كتاب و آلبومهاي بسيار زيبا و نفيسي را كه هر كدام زينت‌بخش موزه‌هاست مي‌توان نام برد.

خوشنويس زاده: نام او حسين، فرزند استاد حاج ميرزا محمد معلم بوده است. در سال 1288 شمسي در اصفهان متولد شده و پس از اتمام تحصيلات در اصفهان و تهران و فارغ التحصيل شدن از هنرستان هنرهاي زيباي تهران، به كار تدريس و تعليم پرداخت.ابتدا نزد پدر به تعليم هنر سوخت و معرق مشغول گرديد. سپس از ميرزا عباس‌خان ذوالفنون كسب فيض نمود. نقاشي مينياتور را از باقرخان سليمي و استاد ميرزا هادي‌ان مختار تجويدي تعليم گرفت. از شاگران ممتازي كه تربيت نموده ابتدا، علي خوشنويس زاده، فرزند هنرمند او است كه در رشته سوخت و معرق و مينياتور و تذهيب و تشعير و خوشنويسي كار پدر را دنبال مي‌نمايد. همچنين علي‌اصغر صانعي شاگرد ممتاز ديگر اوست. آثار اين استاد كه عبارت از سوخت و معرق، مينياتور، طلاكوبي، تذهيب، خوشنويسي و جلدسازي است در موزه‌ها و مركز هنري ايشان واقع در بازار هنر جلوه‌گري مي‌نمايد. استاد از طرف بسياري از شخصيتهاي معروف مورد تقدير و تشويق قرار گرفته است از جمله، كندي و ترومن رؤساي جمهور امريكا و ملكه اليزابت پادشاه انگلستان و استالين رهبر شوروي ايشان را مورد تقدير قرار داده‌اند. با كمال تأسف، استاد همزمان با تأليف اين كتاب، روز سه‌شنبه 10/8/73، چشم از جهان فرو بست. روانش شاد.

صنایع دستی