۱۳۹۷ شنبه ۳۱ شهريور
نقشه سایتعضویتصفحه اصلیاصفهان پایتخت فرهنگ و تمدن ایران اسلامی
موزه كليساي وانك

 ارتباط با موزه

آدرس: چهارراه حكيم نظامي خيابان نظر شرقي كوچه آلفرد كليساي وانك

تلفن:2ـ36243471

نمابر:36270999

Email: sapvyicn@pevsnia.net

 ارائه تسهيلات به گروهها         

بازديد گروهي نامه از طرف ارگانهاي دولتي يا از آژانس هاي هواپيمايي داشته به صورت رايگان ميباشد.

تاريخچهٔ موزۀ كليساي وانك

قدمت موزهٔ كليساي وانك، البته نه در شكل و وسعت كنوني آن، به صد سال پيش؛ يعني،سال هاي1905 ـ1906  م/ 1323ـ 1324هـ ق باز مي گردد. در اين تاريخ به كوشش و ياري طـاطـاووس هونـانيـان، فـرزنـد هـاروتـون هـونـانـيان، نـويـسنـدهٔ كـتـاب تـاريـخ جـلفـاي اصـفـهـان، اتاق هايي در ضلع شمالي حياط كليساي وانك براي نگهداري و نمايش كتاب ها، نسخه هاي خطي و اشياي تاريخي ساخته شدند. اين اتاق ها تا1930 م به طور هم زمان به منزلهٔ موزه و كتابخانه مورد استفاده قرار مي گرفتند.

بين سال هاي1930ـ1933م سركيس خاچاطوريان، نقاش و هنرمند معروف ارمني، كه تحصيلكردهٔ اروپا بود، به دعوت حكومت وقت از اروپا به ايران آمد. سفر وي به منظور مرمت و كپي برداري از نقاشي هاي بناهاي دوران صفوي بود. خاچاطوريان پس از اتمام كار خود در اصفهان نمونه هايي را كه تهيه كرده بود در تهران، پاريس، قاهره، لندن، نيويورك و ساير شهرها به نمايش گذاشت و به اين ترتيب هنرشناسان غرب را با هنر نقاشي و معماري زيباي مكتب اصفهان آشنا ساخت. از جملهٔ فعاليت هاي او مي توان به برگزاري كلاس هاي نقاشي و پيشنهاد تأسيس موزهٔ كليساي وانك و همكاري در بنيان گذاري اين موزه اشاره كرد.

با توجه به اينكه كليهٔ امور مذهبي، اجتماعي، فرهنگي و به طور كلي تمامي نهادهاي مخصوص ارمنيان جلفا زير نظر و به سرپرستي خليفه گري اداره مي شود لذا مي بايست شوراي خليفه گري با پيشنهاد خاچاطوريان موافقت مي كرد. با موافقت شورا و تصميم به تأسيس موزه اتاق هايي كه قبلاً محل نگهداري كتاب ها، نسخه هاي خطي و اشياي تاريخي بودند تعمير و براي نمايش اشياء ويترين ها و مانكن هايي ساخته شدند. سپس، به همت و با همكاري استپان هانانيان و مارديروس آبكاريان اشياي قديمي، تابلوهاي رنگ روغن، نسخه هاي خطي و آثار ارزشمندي كه جلفايي ها از اروپا و كشورهاي آسيايي به ايران آورده بودند گردآوري و به موزه منتقل شدند.

با گذشت چهل سال از زمان تأسيس موزه و با توجه به رشد و توسعهٔ روزافزون صنعت جهانگردي در كشور، خصوصاً در شهر اصفهان و اهميت و لزوم حفظ ميراث هنري و فرهنگ بومي ارمنيان جلفا، شوراي خليفه گري اصفهان در صدد برآمد تا موزه اي مطابق با اصول و مباني روز تأسيس كند. بنابراين در پي جلساتي كه شوراهاي خليفه گري اصفهان و تهران در1968 م برگزار كردند تصميم بر آن شد كه با در نظر گرفتن موقعيت جغرافيايي و سياسي جلفا موزهٔ جديد در اصفهان و در شمال محراب كليساي وانك بنا شود.

ساخت بناي موزه در مه1971 م/1350هـ ش به اتمام رسيد. و خليفه گارِگين ساركسيان اطلاعيه اي خطاب به كليساها و اهالي جلفا صادر كرد مبني بر اينكه در صورت تمايل اشياي قديمي و با ارزشي را كه در منازل و كليساها نگه مي دارند به موزهٔ كليساي وانك اهدا كنند.

سرانجام در 24 اكتبر1971 م، موزه با حضور استاندار اصفهان، پيشوايان مذهبي و نمايندگان شوراهاي خليفه گري اصفهان و تهران، نمايندهٔ مجلس اصفهان و جنوب ايران، روزنامه نگاران و نماينده هايي از شهرهاي ارمني نشين ايران افتتاح شد. با توجه به تاريخ تأسيس موزهٔ كليساي وانك اين كليسا از پيشگامان موزه داري در تاريخ ايران محسوب مي شود.

موزهٔ دو طبقهٔ كليساي وانك داراي دو تالار نمايش با چندين ويترين ثابت و سيار است. حدود 850 شيء اي كه در موزهٔ كليساي وانك به نمايش گذاشته شده اند متعلق به سده هاي شانزدهم تا بيستم ميلادي اند.

از آنجايي كه اكثر اشياي موزه اهدايي هستند در كنار توضيحات مربوط به هر شيء مشخصات و اطلاعاتي نيز در مورد اهداكننده يا اهداكنندگان ديده مي شود كه در موزه هاي معمولي كمتر به چنين موردي برمي خوريم. 

طبقه بندي اشياي موزه

طبقه بندي اشياي موزه چنين است كه هر غرفه به صورت مجموعه اي مجزا در آمده كه در عين حال با غرفه هاي ديگر هماهنگي دارد. از آنجا كه اشياي موزه تا حدودي با مذهب، مراسم مذهبي و آداب و رسوم ارمنيان مرتبط است تماشاگر با مشاهدهٔ مجموعه هاي آن تحت تأثير فضاي روحاني كليسا قرار مي گيرد.

بخش هاي مختلف موزهء كليساي وانك

1- كتاب ها و نسخه هاي خطي

از جمله آثار بسيار نفيس موزه مجموعهٔ نسخه هاي خطي آن است كه حدود 710 جلد كتاب خطي را شامل مي شود. حدود دويست جلد از اين آثار تورات، انجيل مقدس و كتاب هاي مذهبي است.

الف) غرفهٔ نسخه هاي متعلق به جلفاي اصفهان.

ب) غرفهٔ نسخه هاي مربوط به كتاب هايي كه در كليساهاي ارمنستان غربي نوشته شده اند و امروزه از اكثر آنها اثري بر جاي نمانده است.

بيشتر اين كتاب ها داراي موضوعات مذهبي اند و از كتاب مقدس انجيل اقتباس شده اند. برخي از آن ها نيز مربوط به اصول و مباني ديني و اخلاقي هستند. نقاشي ها، تذهيب هاي كامل و مينياتورهاي متعدد با زنده ترين رنگ ها هنر نقاشان ارمني را به نمايش مي گذارند. قديمي ترين و جالب ترين نسخه هاي خطي اين مجموعه عبارت اند از انجيلي متعلق به قرن دهم ميلادي نوشته شده بر روي پوست و ديگري قرآني ترجمه شده به زبان ارمني متعلق به قرن هجدهم ميلادي. مركز اسناد و نسخه هاي خطي كليساي وانك به سبب تعدد و تنوع كتاب ها يكي از غني ترين مخازن ارمنيان در دنيا به شمار مي رود.

 2- تابلوهاي گچ بري و نقاشي

نمونه هايي از تابلوهاي گچ بري به جا مانده از كاخ هاي صفوي از ديگر اشياء گران بهاي اين موزه اند كه حتي در موزهٔ ايران هم كمتر اثري از آنها مي توان يافت.

 تابلوهاي نقاشي موزه نيز مجموعه اي ارزنده از آثار هنري نقاشان اروپايي و ارمني هستند. اين تابلوها كه بر روي كرباس، پوست، چرم، فلز و شيشه كشيده شده اند اكثراً موضوعاتي مذهبي دارند مانند تولد حضرت مسيح، رويدادهاي زندگي آن حضرت و حواريون ايشان، تمثال حضرت مريم و ... . در كنار اين تابلوها تصاويري نيز از رجال ايراني و چهره هاي معروف ارمني با لباس هاي مخصوص ارمنيان جلفا ديده مي شود. از آثار منحصر به فرد اين موزه سياه قلمي است از چهرهٔ حضرت ابراهيم منسوب به رامبراند. 

3- آثار فلزي

مجموعه آثار فلزي اين موزه مشتمل بر زيورآلات طلا و نقره، كمربند، قلاب شنل، سيني، انواع جبعهٔ صليب، عودسوز، ظرف روغن مقدس و ... است كه به شيوه هاي مختلفي مانند مشبك كاري، ريخته گري، مليله كاري و قلمزني ساخته و با سنگ هاي رنگارنگ قيمتي و نيمه قيمتي تزيين شده اند. بخش عمدهٔ اين آثار مربوط به اشياي مورد استفاده در مراسم مذهبي كليسا هستند.

4- منسوجات (دست بافته ها و رودوزي هاي سنتي)

اين منسوجات را مي توان به سه گروه الف) لباس هاي مذهبي روحانيان ارمني؛ ب) قطعات پارچه اي مورد استفاده در مراسم  كليسا و ج) نمونه هايي از پوشاك سنتي ارمنيان جلفا تقسيم كرد.

به جرأت مي توان گفت نظير اين اشياء را، كه از افتخارات هنرهاي تزيني خاص ارمنيان به شمار مي روند، در هيچ يك از موزه هاي ايران نمي توان يافت. لباس هاي روحانيان با انواع پارچه هاي زري و ترمه با دوخت هاي سنتي، كه متأسفانه اكثر آن ها امروزه منسوخ شده اند، چشم بازديدكنندگان را خيره مي سازند. لباس هاي محلي ارمنيان جلفا نيز از زيباترين و بارزترين مشخصه هاي فرهنگي و اجتماعي آنان و همچنين نشان دهندهٔ تحولات تاريخي و فرهنگي اند. در اين بخش، غرفه هايي نيز به نمايش انواع لباس (عروس، زن و تاجر جلفايي)، انواع كلاه، وسايل آرايش و سوزن دوزي زنان، نمونه هايي از وسايل سفرهٔ عقد ارمنيان و ... اختصاص داده شده كه تا حدودي آداب و رسوم ارمنيان را به بازديدكنندگان معرفي مي كنند. در كنار اين اشياء تعدادي فرش و گليم نيز با نقوش اصيل ارمني وجود دارد.

5- ظروف چيني و سفالي

غرفهٔ بزرگي در موزهٔ كليساي وانك به ظرف چيني و سفال اختصاص داده شده. اين ظروف از نظر نقش ها و موضوعات تزييني تنوع فراواني دارند و آنها را مي توان به سه گروه تقسيم كرد:1. ظروفي كه نقش هاي تزييني آنها ملهم از موضوعات تزييني چيني است؛2. ظروفي كه موضوعات تزييني آنها تركيبي از هنر ايراني و چيني است؛3. ظروفي كه نقش هاي تزييني آنها صرفاً شامل موضوعات و سبك هاي اروپايي است. در اين مجموعه ظروفي ديده مي شوند كه داراي جملات يا حروف اختصاري ارمني هستند. اين ظروف را شخصيت هاي معروف يا تجار ارمني به كارخانه ها و هنرمندان سفارش مي دادند و بر روي آنها اسم، تاريخ، شغل و... سفارش دهنده نوشته مي شد.

6- آثار چوبي

اين بخش شامل انواع ساعت، مبلمان، شمعدان، جعبه، صليب، تابلوهاي منبت كاري و... است كه برجسته ترين اين آثار سازها هستند. اين بخش توجه اكثر افرادي را كه با موسيقي آشنايي دارند به خود جلب مي كند. تار ساخت يحيي خان (هوهانس آبكاريان)، تارساز معروف جلفا، تار ساخت مِلكُن خان جلفايي و چوگور متعلق به مانوك مانوكيان در اين بخش قرار دارند.

 7- فرمان ها

حدود 170 برگ فرمان در كليساي وانك موجود است كه 22 برگ آن در موزه به نمايش گذاشته شده. اين فرمان ها متعلق به سده هاي هفدهم تا نوزدهم ميلادي و موضوع اكثر آنها دربارهٔ مهاجرت ارمنيان، دادن امتيازات تجاري و مذهبي به ارمنيان جلفا و چگونگي گرفتن ماليات از اهالي و تجار جلفايي است.

قديمي ترين فرمان به تاريخ1564 م/972هـ ق مربوط مي شود و متعلق به شاه طهماسب صفوي است. اين فرمان نشان مي دهد ارمنيان قبل از مهاجرت به جلفا ارتباط فرهنگي و تجاري نزديكي با شاهان صفوي داشتند.

 8- غرفهٔ صنعت چاپ

نخستين كتاب هايي كه در ايران به چاپ رسيد به كوشش و همت جلفايي ها بود. اولين چاپخانهٔ ايران را پيشواي مذهبي كليساي وانك،خاچاطور وارتاپد گِساراتسي و شاگردان ويدر كليساي وانك داير كردند. آنان خود ماشين، كاغذ و مركب چاپ حروف را طراحي كردند و ساختند و در1638 م/1017 هـ ش نخستين كتاب خود را با مضمون و شرح حال پدران روحاني به نام ساقموس (زبور داوود) در 572 صفحه به چاپ رساندند. اين كتاب در حال حاضر در آكسفورد انگلستان نگهداري مي شود و نمونهٔ موجود در كليساي وانك فتوكپي اين كتاب است. تنها آثار به جاي مانده از اين چاپخانه عبارت اند از تعدادي حروف، كتاب هايي كه اولين بار در نقاط مختلف دنيا به زبان ارمني چاپ شده اند و نيز نمونه هايي از هنر كتابت در آن دوران مانند انواع جلد سوخت، معرق، ضربي و روغني مرصع و مذهب متعلق به سده هاي هفدهم تا هجدهم ميلادي.

 9- غرفۀ يپرم خان

اين غرفه شامل وسايل شخصي، عكس ها و مكاتبات شخصي يپرم خان ارمني از سرداران انقلاب مشروطيت است كه نقشي مهم در اين انقلاب داشت. اشياي اين غرفه در1974  م به موزه اهدا شده اند.

 10- غرفهٔ نژادكشي ارمنيان در 24آوريل1915 ميلادي

مجموعهٔ اين بخش شامل كتاب هاي منتشر شده دربارهٔ نژادكشي ارمنيان به زبان هاي مختلف، نمونه هايي از مكاتبات سلاطين عثماني، نقشهٔ پراكندگي كشتار ارمنيان در شهرهاي ارمنستان غربي، تصاوير ويديويي كشتار وحشيانهٔ ترك هاي عثماني و تظاهرات گستردهٔ مردمي روز 24 آوريل در شهرهاي ارمني نشين ايران است. اين غرفه در 2001 م با كوشش و همكاري شوراي خليفه گري اصفهان و مؤسسهٔ ترجمه و تحقيق هور در تهران صورت تأسيس شده است.

 11- مسكوكات

سكه هاي موزهٔ كليساي وانك به سه دستهٔ الف) سكه هاي قبل از تاريخ؛ ب) سكه هاي دوران اسلامي و ج) سكه هاي دوران پادشاهي كيليكيه تقسيم مي شوند كه همگي آنها در دههٔ1970م به موزه اهدا شده اند.

 12- غرفهٔ جمهوري ارمنستان در 1918 ـ1920 ميلادي

ارمنستان پيش از آنكه بخشي از اتحاد جماهير شوروي سابق شود بين سال هاي1918 ـ 1920 م به استقلال رسيد. نمونه هايي از مدارك رسمي دولتي، كه در اين تاريخ مورد استفاده بوده اند، در اين غرفه به نمايش گذاشته شده است از جمله گذرنامه ها، تمبرها، اسكناس ها، سكه ها و اوراق مربوط به كمك مالي ارمنيان جلفا به دولت تازه تأسيس ارمنستان در آن تاريخ. اين غرفه در1975 م افتتاح شده و مهم ترين بخش آن بخش وسايل شخصي ايشخان هوسپ ارقوتيان، سفير ارمنستان در ايران، است كه شامل وسايل شخصي وي مانند عكس، عصا، انگشتر، اوراق شخصي و ... مي شود.

 ديگر آثار موجود در موزه:

اما معروف ترين چيزي كه در موزهٔ كليساي وانك نگهداري مي شود تار مويي است متعلق به دختري هجده ساله كه واهرام هاكوپيان در1974 م جمله اي از كتاب تورات را به زبان ارمني با قلمي از جنس الماس بر روي آن نوشته است. اين اثر در1975 م به موزه اهدا شده و بازديدكنندگان مي توانند اين جمله را با ميكروسكوپي كه به همين منظور در محل تعبيه شده است بر روي مو ببينند.

 در1977 م دو تنديس در قسمت ورودي موزه تعبيه شد كه يكي از آنها تمثال مسروپ ماشتوس، مخترع حروف الفباي ارمني و ديگري تمثال خاچاطور گساراتسي، مؤسس چاپخانهٔ كليساي وانك در سدهٔ هفدهم، است. اين تنديس ها اثر هنرمند ارمني زاون آيوازيان اند.

 امضاي دفتر يادبود در تاريخ موزهٔ كليساي وانك اولين بار به دست سفير جمهوري ارمنستان، هوسپ ايشخان آرقوتيان، در1921 م صورت گرفت و از آن پس دفاتر يادبود متعددي به دست بازديدكنندگان و نيز افراد سرشناس و معروف به امضا رسيدند و اين رسم همچنان تا به امروز ادامه دارد.

جاذبه های گردشگری